Kıdem tazminatı karşılıklarının hesaplanması ve muhasebeleştirilmesi

I. GİRİŞ

Hukuki niteliği konusunda bir çok görüş bulunan kıdem tazminatı:

- Gerçek bir tazminat,

- Bir nevi işsizlik sigortası,

- Çalışanların yasal olarak belirlenmiş süreler sonunda işverenden elde ettikleri sosyal bir güvence,

- İşveren tarafından işçiye, çalıştığı süreye göre ödenen bir ikramiye, ölümü halinde ise yapılan bir ölüm yardımı,

- Ücretin hizmet akdinin sona ermesinde ödenmek üzere ayrılmış bir parçası, olarak tanımlanmaktadır.

Kıdem tazminatının ödenmesini yasal hale getiren hüküm 1475 sayılı İş Kanunu' nun 14. maddesinde yer almıştır. Söz konusu yasa maddesinde, kıdem tazminatına;

- Hak kazanma koşulları,

- Kıdem tazminatının hesaplanmasında göz önüne alınacak süreler,

- Kıdem tazminatına esas alınacak ücret,

- Kıdem tazminatı tavanı,

- Kıdem tazminatın zamanında ödenmemesi halinde ödenecek gecikme faizi, gibi hususlar açıklanarak hükme bağlanmıştır.

Bu yazımız yukarıda belirttiğimiz yasanın öngördüğü esaslara göre hesaplanan kıdem tazminatları ve dolayısıyla kıdem tazminatı karşılıklarının nasıl muhasebeleştirilmesi gerektiğini kapsamaktadır.

Karşılık ayırma yöntemini benimseyen işletmelerde basit gibi görünen bu konunun esasen en çok hata yapılan muhasebe işlemlerinden biri olması bu yazımızın ortaya çıkmasının temel nedenini oluşturmuştur.

Muhasebe bilgi sistemi gelişmiş ya da Sermaye Piyasası Kanunu'na tabi kurumlar dışındaki işletmeler; 1475 sayılı İş Kanunu' nda belirtilen koşullarda işten ayrılan hak sahiplerine ödedikleri kıdem tazminatlarım ödeme tarihinde muhasebeleştirerek ödedikleri kıdem tazminatının tümünü o dönemin gider hesaplarına borç ve kasa, banka, ödenecek kıdem tazminatı hesaplarına alacak yazmaktadırlar.

İşletmelerin bu şekilde bir kayıt yöntemini benimsemelerinde kıdem tazminatı karşılıklarının, mali karın hesaplanmasında in- dirilebilir bir gider kalemi olarak kabul edilmemesi önemli bir rol oynamaktadır.

Bazı işletmeler ise kıdem tazminatı yükümlülüklerini her dönem sonu itibariyle hesaplayarak bu yükümlülüklerini asıl hesaplarla ilgilendirmeyerek nazım hesaplarda izlemektedirler.

Esasen doğuşundaki kıstaslar göz önüne alındığında kıdem tazminatının birden fazla hesap dönemini ilgilendiren bir gider veya maliyet unsuru olduğu görülmektedir. Bu sebeple hak sahibine ödenecek kıdem tazminatı tutarının tümünün ödeme anında o dönemin giderine yazılması yöntemi genel kabul görmüş muhasebe ilkelerinden dönemsellik ilkesiyle bağdaşmamaktadır. Bir kalemde ödenecek kıdem tazminatının işletmelere getireceği mali yük ve sosyal yönü de göz önüne alındığında söz konusu kayıt yöntemi muhasebenin hem ihtiyatlılık hem de sosyal sorumluluk ilkeleriyle de ters düşmektedir.

Muhasebe bilgi sistemi gelişmiş ve muhasebe departmanı gerçek kimliğine kavuşturulmuş işletmeler ile Sermaye Piyasası Kanunu'na tabi işletmeler çalıştırdıkları personele ilişkin kıdem tazminatı yükümlülüklerini karşılık ayırmak suretiyle muhasebeleştirmektedirler.

Esas görevlerinden biri kamunun aydınlatılması olan Sermaye Piyasası Kurulu yayımlandığı XI/ 1 sayılı tebliğ ile Sermaye Piyasası Kanunu'na tabi ortaklıklar ve aracı kurumlarca düzenlenecek mali tablo ve raporlar ile bunların hazırlanması ve ilgililere sunulmasına ilişkin ilke ve kuralları belirlemiştir. Söz konusu tebliğin 42. maddesinde "İşletmelerin ilgili bulunduğu hesap dönemleri sonu itibariyle kıdem tazminatı yükümlülüklerini hesaplamalarının ve bu yükümlülük nedeniyle cari dönemde ortaya çıkan kıdem tazminatı artışları için karşılık ayırmalarının şart olduğu belirtilmiştir.

Anılan tebliği maddesine ve bu tebliğde değişiklik yapan XI/5 sayılı tebliğin 5. maddesine göre işletmelerin bu yükümlülüklerinin doğduğu hesap döneminden önceki dönemlere rastlayan kıdem tazminatı tutarları için en az 5 en çok 10 yılda eşit taksitlerle karşılık ayırabilmeleri, bu şekilde hesaplanan kıdem tazminatı karşılıklarını genel yönetim gideri veya faaliyet gideri olarak muhasebeleştirmeleri öngörülmüştür. Aynı tebliğ maddesinde kıdem tazminatı için ayrılan karşılıkların, aksine bir düzenleme yapılmadıkça vergi mevzuatı açısından Kanunen Kabul Edilmeyen Gider niteliğinde olduğu belirtilmiştir.

II.Kıdem Tazminatı Karşılıklarının Hesaplanası ve Muhasebeleştirilmesi

a)Kıdem Tazminatının Hesaplanması

İşçilerin kıdemlerinin hesaplanmasında hizmet akdinin devam etmiş veya fasılalarla yeniden akdedilmiş olmasına bakılmaksızın aynı işverenin bir veya değişik işyerlerinde çalıştıkları süreler göz önüne alınır. İşyerinin devir veya intikali yahut herhangi bir suretle bir işverenden başka bir işveren geçmesi veya başka bir yere nakli halinde ise işçinin kıdemi işyeri veya işyerlerindeki hizmet akitleri sürelerinin toplamı üzerinden hesaplanır.

Kıdem tazminatının hesabı son ücret üzerinden yapılır. Bu son ücret hizmet akdinin sona erdiği tarihte işçinin almakta olduğu ücrettir. Ücret; günlük haftalık veya aylık olarak tespit edilemediği ve para başı, akort götürü veya yüzde usulü gibi sabit olmadığı hallerde son bir yıl içinde ödenen ücretin bu süre içinde çalışılan günlere bölünmesi suretiyle ortalama olarak bulunur. Son bir yıl içinde işçi ücretine zam yapıldığı takdirde tazminata esas ücret işçinin işten ayrılma tarihi ile zammın yapıldığı tarih arasında alınan ücretin aynı süre içinde çalışılan günlere bölünmesi suretiyle hesaplanır. İlaveten işçiye sağlanmış olan para ve para ile ölçülmesi mümkün akdi ve kanundan doğan menfaatler de göz önüne alınır.

"Para ve para ile ölçülmesi mümkün menfaatler" deyimi Yargıtay'ın 15.05.1957 gün ve 10 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı ile açıklığa kavuşmuş olup bu kararda geçici olmayan ve süreklilik arz eden ödemelerin kıdem tazminatının hesabında göz önüne alınacağı vurgulanmaktadır.

Çalışılan her tam yıl için ödenen ücret tutarı yukarıda belirtilen ücretin 30 günlük tutarıdır. İşçi yararına emredici nitelikteki bu 30 günlük süre "hizmet akitleri" veya "toplu iş sözleşmeleriyle" işçi yararına değiştirilebilir.

Günlük ücretin saptanmasında ödemelerin 365'e bölünmesi gerekmektedir.

Gelir Vergisi Kanunu'nun 25/7 maddesiyle 1475 sayılı (İş Kanunu'nun) ve 854 sayılı (Deniz İş Kanunu) kanunlara göre ödenmesi gereken kıdem tazminatlarının tamamı ile 5953 sayılı (Basın iş) kanununa göre ödenen kıdem tazminatlarının hizmet erbabının 24 aylığını aşmayan miktarları vergiden bağışık tutulmuştur.

1475 sayılı İş Kanunu'na ve 854 sayılı Deniz İş Kanunu'na tabi olanlar için belirlenecek kıdem tazminatının yıllık miktarı en yüksek devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçemez.

Bu esasa göre son üç yıl içinde belirlenmiş ve 31 Aralık tarihi itibariyle geçerli kıdem tazminatı tavanları aşağıda verilmiştir;

      1. 1.192.750.-
      2. 1.969.500.-
      3. 3.385.188.

1 Temmuz 1992'den itibaren 5.917.293.-

Kıdem tazminatının zamanında ödenmemesi sebebiyle açılacak davanın sonunda hakim gecikme süresi için ödenmeyen süreye göre mevduata uygulanan en yüksek faizin ödenmesine hükmeder.

b) Kıdem Tazminatının Muhasebeleştirilmesi

İşletmenin kıdem tazminatı yükümlülüğünü aşağıdaki forma uygun şekilde manuel veya bilgisayarla hesaplayarak belgelendirmesi ve muhasebeleştirmesi uygun olacaktır.

KIDEM TAZMİNATI HESAPLAMA FORMU*

İşyeri :

İşçinin Adı ve Soyadı :

Sigorta Sicil No :

İşe Giriş Günü :

İşten Ayrılış Günü :

ÇALIŞTIĞI GÜNLER:

İşe Giriş İşten Ayrılış Hizmet Süresi Ayrılış Nedeni

KIDEM TAZMİNATINA HAK ETTİĞİ KIDEM SÜRESİ

Yıl :

Ay :

Gün:

** Bir yıl içinde ödenecek Kıdem Tazminatı Gün Sayısı:

*** Ücret

Günlük brüt çıplak ücreti :

Yıllık ikramiye tutarının 1 güne isabet eden tutarı :

Yakacak yardımının 1 güne isabet eden tutarı :

Giyecek Yardımının 1 güne isabet eden tutarı :

Yemek yardımının 1 güne isabet eden tutarı :

Aile ve çocuk yardımının 1 güne isabet eden tutarı :

Temizlik malzemesinin 1 güne isabet eden tutarı :

Diğer sosyal yardımların 1 güne isabet eden tutarı :

Kıdem Tazminatına esas geniş anlamda :________

1 günlük giydirilmiş ücret tutarı :

** Hesaplama

Yıl: 1 günlük giydirilmiş ücret x Kıd. Tazm. Esas Gün Sayısı x yıl

Ay: 1 günlük giydirilmiş ücret x Kıd. Tazm. Esas Gün Sayısı x ay/ 12

Gün: 1 günlük giydirilmiş ücret x Kıd. Tazm. Esas Gün Sayısı x Gün/365

Konuyu yukarıdaki forma uygun rakamsal bir örnekle açıklayalım:
İş Yeri : ABC Şirketi
İşçinin Adı ve Soyadı : Ahmet Erdem Sigorta Sicil No

İşe Giriş Günü :

İşten Ayrılış Günü :

ÇALIŞTIĞI GÜNLER

İşten Ayrılış Tarihi : 31.10.1992

İşe Giriş Tarihi : 01.03.1982

Hizmet Süresi : 30 gün 7 ay 10 yıl
Bir yıl içinde ödenecek Kıdem Tazminatı Gün Sayısı : 35
Ücret :

Ücret (2.000.000 x 12 ay) = 24.000.000.

- İkramiye (2.000.000 x 4 ay) = 8.000.000.

- Yakacak = 1.380.000

- Çocuk Yardımı 25.000 x 12 ay) = 300.000.

- Yemek Parası (200.000 x 12 ay) = 2.400.000.-

YILLIK ÖDEMELER TOPLAMI 36.080.000

1 günlük giydirilmiş ücret (365) 98.849

Hesaplama :

98.849 x 35 gün x 10 yıl = 34.597.150

98.849 x 35 gün x 7/ 12 ay = 2.018.167

98.849 x 35 gün x 30/365 gün = 284.360

Hak edilen Kıd. Tazm. tutarı = 36.899.677

Yukarıdaki şekilde hesaplanan kıdem tazminatı tutan ödeme anında muhasebeleştirildiğinde dönemin gider hesaplarına borç, kasa-banka vs. hesaplara alacak kaydedilir.

Karşılık ayırma yöntemini benimseyen işletmeler ise hesapladıkları Kıdem Tazminatının cari yıla isabet eden kısmını dönemin gider hesaplarına borç, Kıdem Tazminatı karşılıkları hesabına alacak kaydederler. Ancak bu şekilde muhasebeleştirilen Kıdem Tazminatı Kanunen Kabul Edilmeyen bir gider olduğu için bu gider tutarının dönemin matrahına ilave edilmesi gerekir. Takip eden hesap dönemlerinde İş Kanunu'nda öngörülen şartlara uygun şekilde işten çıkanlar olduğu takdirde, bu kişilerin işten ayrılış tarihindeki Kıdem Tazminatları yeniden hesaplanır. Bulunan tutar kasa-bankaya alacak yazılı, bu kişiler için evvelce ayrılmış Kıdem Tazminatı karşılıkları kadar Kıdem Tazminatı karşılıkları hesabına borç, iki tutar arasındaki fark kadar da dönemin giderine borç yazılır. Ancak bu takdirde önceki dönemde KKEG olarak kaydedilerek matraha ilave edilen bir gider unsurunun ödeme yapılan dönemde de indirilmemesi gibi işletme aleyhine bir durum yaratılmış olur. Bu durumda farklı bir kayıt yöntemi uygulamak işletme için daha yararlı olacaktır.

Konuyu aşağıda verilen rakamsal örnekle açıklayalım.

X şirketin 1 Ocak 1989'da kurulmuş olduğunu, 22 işçi çalıştırdığını bu işçilerden ikisinin 31.07.1991 tarihinde kıdem tazminatları ödenmek suretiyle iş akitlerinin feshedildiğini varsayalım. Bu işletmenin her dönem itibariyle karşılık ayırma yöntemine göre kıdem tazminatın yükümlülüğünü muhasebeleştirdiğini kabul edelim.

X İşletmesinin bu varsayımlara göre 31.12.1989, 31.12.1990, 31.07.1991 tarihinde yapması gereken muhasebe kayıtlarını gösterelim.

- 31.12.1989 tarihi itibariyle çalışan 22 personel için

hesaplanan kıdem tazminatı 25.000.000.-

- 31.12.1990 itibariyle (22 kişi için)
Kıdem Tazminatı 86.000.000.-
- 31.12.1991 itibariyle (20 kişi için)
Kıdem Tazminatı 200.000.000.-
- 31.07.1991'de ayrılan iki kişiye bu tarih

itibariyle ödenen kıdem tazminatı 16.000.000.-

- Ayrılan iki kişinin 31.12.1990 itibariyle
Kıdem Tazminatı. 7.500.000.-
- Muhasebe Kayıtları

1989 Kıdem Tazminatı Gideri (KKEG) Kıdem Tazminatı Karşılığı

1)25.000.000 1) 25.000.000.-

1990 Kıdem Tazminatı Gideri (KKEG) Kıdem Tazminatı karşılığı

1) 61.000.000.- 1) 25.000.000.-

61.000.000.-

86.000.000.-

1991 Kasa - Banka Kıdem Tazminatı Karşılığı

1) 16.000.000.- 2) 7.500.000 86.000.000.-

3) 121.500.000.-

Genel Yönetim Giderleri (KKEG) Önceki Dönem Kıd. Tazm.

(Kıdem Tazminatı Gid.) (Kıd. Tazm. Gid.) Gideri Değer Düzeltimi

(Matrah Dışı Gelirler)

1)16.000.000.- 3) 121.500.000.- 2) 7.500.000.-

Dönemin Kıdem Tazminatı yükü 121.500.000.- TL + 16.000.000.- TL - 7.500.00.- = 130.000.000.-TL'dir.

Yukarıdaki işlemlerden 1991 yılına ilişkin kayıtlan şu şekilde yapmak da mümkündür.

Yıl içinde ödenen Kıdem Tazminatı dönemin Genel Giderlerine borç, kasa-bankaya alacak yazılır. Yıl sonunda mevcut personelin Kıdem Tazminatı karşılığı hesaplanır. Dönem başı karşılık hesabı ile bu tutar arasındaki fark bulunarak bu tutar kadar Kanunen Kabul Edilmeyen Gider hesaplarına borç Kıdem Tazminatı karşılık hesabına alacak yazılır. Bu takdirde kayıtlar aşağıdaki gibi olacaktır.

1991 Kasa - Banka Kıdem Tazminatı Karşılığı

1)16.000.000.-

86.000.000.-

2) 114.000.000.-

Genel Yönetim Gideri K.K.E.G.

Kıdem Tazminatı Gideri Kıdem Tazminatı Gideri

1)16.000.000.- 2)114.000.000

Dönemin Kıdem Tazminatı yükü 114.000.000.- + 16.000.000.- = 130.000.000.-TL'dir.

SPK tebliğlerine göre Kıdem Tazminatının muhasebeleştirilmesi

Sermaye Piyasası Kanuna' na tabi ortaklıklar ve aracı kurumlarca düzenlenecek mali tablo ve raporlar ile bunların hazırlanması ve ilgililere sunulmasına ilişkin ilke ve kuralları belirleyen XI/ 1 sayılı SPK tebliğinin 42. maddesine göre;

"İşletmelerin ilgili bulunduğu hesap dönemleri sonu itibariyle Kıdem Tazminatı yükümlülüklerini hesaplamaları ve bu yükümlülük nedeniyle cari dönemde ortaya çıkan kıdem tazminatı artışları için karşılık ayırmaları şarttır.

Ancak yukarıdaki hüküm kapsamına giren işletmeler bu yükümlülüğün doğduğu hesap döneminden önceki dönemlere rastlayan kıdem tazminatı tutarları için en az 5, en çok 10 yılda eşit taksitlerle karşılık ayırırlar. Kıdem Tazminatı karşılıkları genel yönetim ve faaliyet gideri olarak muhasebeleştirilir. Kıdem Tazminatı için ayrılan karşılıklar aksine bir düzenleme yapılmadıkça vergi mevzuatı açısından Kanunen Kabul Edilmeyen Gider niteliğindedir.

Anılan tebliğ maddesine göre Kıdem Tazminatı karşılıklarının nasıl muhasebeleştirileceğini örnekle açıklayalım;

Sermaye Piyasası Kanunu'na tabi (Y) işletmesi ilk kez 1990 yılından itibaren Kıdem Tazminatı karşılığı ayırmaya başlamış olup dönemler itibariyle hesaplanan Kıdem Tazminatı tutarları aşağıdaki gibidir;
BİN
31.12. 1989 İtibariyle Toplam Kıdem Tazm. Yükümlülüğü 1.800.000.-

31. 12. 1990 İtibariyle Toplam Kıdem Tazm. Yükümlülüğü 3. 100.000.-

31. 12. 1991 İtibariyle Toplam Kıdem Tazm. Yükümlülüğü 6.000.000.-
1991 Yılı İçinde Ayrılanların 31. 12. 1989 Kıdem Tazm. 80.000.-
1991 Yılı İçinde Ayrılanların 31.12.1990 Kıdem Tazm. 120.000.-
1991 Yılı İçinde Ayrılanların 8denen Kıdem Tazm. 130.000.-
1990 Yılı
Genel Yönetim Gideri (KKEG) Kıdem Tazminat Karşılıkları

1) 1.300.000 1) 1.300.000.-

2) 360.000 2) 360.000.-

1.660.000.-

Açıklama: 1) 3.100.000 -1.800.000 = 1.300.000.- Cari yıl Kıd. Tazm. Artışı

2) 1.800.000 ÷5 = 360.000.- Önceki Yıllar Kıd. Tazm. Döneme yüklenen payı

1991 Yılı

Genel Yönetim Gider (KKEG) Kıdem Tazminatı Karşılıkları

4) 3.020.000 3) 16.000 (89) 1) 1.660.000.-

5) 344.000 40.000 (90) 4) 3.020.000.-

3.364.000 5) 344.000.-

56.000 5.024.000.-

Önceki Dön. Gen. Yön. Gid.
Kasa - Banka Kıd. Tazm. Değer Düzeltimi
2) 130.000 3)56.000

Genel Yönetim Giderleri

2) 130.000

Açıklama: (1) Geçen Yıldan Devir,

(2) 1991 yılı Kıdem Tazminatı ödemesi (matrahdan düşülebilmesi için tümü önce Genel Yönetim Giderlerine yazıldı)

(3) Ayrılanlara ilişkin tazminatı karşılıklarının kapatılması, (80.000 x 1/5= 16.000) (120.000 - 80.000 = 40.000)

(4) 6.000.000 – [(3.100.000 - 120.000)] = 3.020.000 Cari yıl Kıd. Tazm. artışı

(5) (1.800.000 - 80.000  5 = 344.000 1989 yılı Kıd. Tazm. Döneme yüklenen payı

Kontrol; Kıd. Tazminatı Karşılık Hesabı

5.024.000-56.000 = 4.968.000

1989'un itfa edilmeyen kısmı (1.800.000-80.000) x 3/5 =1.032.000

6.000.000

Dönemin Kıdem Tazminatı yükü 3.364.000.- + 130.000.- - 56.000.=3.438.000.-TL'dir.

1991 yılının kayıtlarının önceki örneğimizde açıkladığımız ikinci yönteme göre yapalım;

Genel Yönetim Gideri

Kasa -Banka (Kıdem Tazminatı) Kıdem Tazminatı Karşılığı

2) 130.000.- 2) 130.000.- 1) 1.660.000.-

2) 3.308.000.-

4.968.000.-

KKEG (Kıdem Tazminatı)

3 3.308.000.-

1) Geçen yıldan devir,

2) Cari yıl içinde ayrılanlara ödenen Kıdem Tazminatı,

3) (1.800.000 - 80.000) x3/5 = 1.032.000.--1989 Tazminatlarının itfa edilmeyen kısım.

6.000.000 - 1.032.000 = 4.968.000.-TL

4.968.000 - 1.660.000 = 3.308.000.-TL cari yıl Kıdem Tazminatı Artışı

Dönemin Kıdem Tazminatı yükü; 3.308.000.- + 130.000.- = 3.438.000.-TL. dir.

Yard. Doç. Dr. Nuran Cömert DOYRANGÖL

M.Ü. İkt. ve İd. Blm. Fak. Muhasebe Öğretim Üyesi SMMM

Yararlanılan Kaynaklar:

- Nevzat ODYAKMAZ, Sancar BAYAZIT, İsmail BAYIR, Kıdem Tazminatı, Kıdem Tazminatı uyuşmazlıklarında yasal düzenlemeler, Tavan Sınırı ve Vergi Değişikliği, Yargıtay Kararları, Örnek Bilirkişi ve Teftiş Raporları, Ankara, 1985, Ay yıldız Matbaası.

- Mehmet HAN- "Kıdem Tazminatı ve Gelir Vergisi Yasası" Vergi Sorunları, Maliye Bakanlığı Gelirler Kontrolörü, İsmail Akgün Vakfı, Matbaacılık ve Kitapçılık Müesseseleri, 1982.

* Kıdem Tazminatı hesaplama formu örneği Odyakmaz, Beyazıt ve Bayar’ ın A.g.e.’nden alınmıştır. İşletmeler söz konusu formu kendi ücret sistemlerine ve bilgi işlem sistemlerine uygun sütunlu olarak veya iç kontrole elverişli bir başka şekilde de düzenleyebilirler.

** Aylık esasına göre ücretlendirme de günlük ücret; aylık ücret x 12 ay= 365 gün hesabıyla bulunur.

*** Kıdem Tazminatına esas gün sayısı 30 gün olup bu süre toplu iş sözleşmeleri veya hizmet akitleriyle artırılabilmektedir.

 

Yeni yorum ekle