Kamu İdarelerinde Doğrudan Temin Yöntemi

1. GiriÅŸ

4734 sayılı Kamu Ä°hale Kanunu ve ilgili mevzuatı ile Kamu Ä°hale Kurumu tebliÄŸlerine göre doÄŸrudan temin iÅŸlemleri ve özellik arz eden durumları bu çalışmada kaleme alınmıştır. Genel Bütçeli Kurumlar, Özel Bütçeli Kurumlar, Belediyeler, Kamu Ä°ktisadi TeÅŸekkülleri, Kooperatifler, kısaca 4734 Sayılı Yasa, ilgili Yönetmelikleri ve Kamu Ä°hale Kurumu tebliÄŸlerine göre doÄŸrudan temin yapan tüm kurumlar içindir.

2. DoÄŸrudan Temin Nedir?

4734 sayılı Kanunun 4 üncü maddesinde, doÄŸrudan temin;“Bu Kanunda belirtilen hallerde ihtiyaçların, idare tarafından davet edilen isteklilerle teknik ÅŸartların ve fiyatın görüÅŸülerek doÄŸrudan temin edilebildiÄŸi usul” ÅŸeklinde tanımlanmış, 4734 sayılı Kanunun 18 inci maddesinde 4964 sayılı Kanunla yapılan deÄŸiÅŸiklikle de “doÄŸrudan temin” ihale usulleri arasından çıkarılmıştır.

3. DoÄŸrudan Teminle Karşılanabilecek Ä°htiyaçlar

DoÄŸrudan teminin konusunu oluÅŸturan ihtiyaçlar ile doÄŸrudan temin yöntemine iliÅŸkin olarak Kanunun 22 nci maddesinde; “AÅŸağıda belirtilen hallerde ihtiyaçların ilan yapılmaksızın ve teminat alınmaksızın doÄŸrudan temini usulüne baÅŸvurulabilir.
a) Ä°htiyacın sadece gerçek veya tüzel tek kiÅŸi tarafından karşılanabileceÄŸinin tespit edilmesi.
b) Sadece gerçek veya tüzel tek kiÅŸinin ihtiyaç ile ilgili özel bir hakka sahip olması.
c) Mevcut mal, ekipman, teknoloji veya hizmetlerle uyumun ve standardizasyonun saÄŸlanması için zorunlu olan mal ve hizmetlerin, asıl sözleÅŸmeye dayalı olarak düzenlenecek ve toplam süreleri üç yılı geçmeyecek sözleÅŸmelerle ilk alım yapılan gerçek veya tüzel kiÅŸiden alınması.
d) BüyükÅŸehir belediyesi sınırları dahilinde bulunan idarelerin 33.076,- TL (Otuzüçbin yetmiÅŸaltı Türk Lirası) , diÄŸer idarelerin 11.021,- TL (Onbirbin yirmibir Türk Lirası) aÅŸmayan ihtiyaçları ile temsil ağırlama faaliyetleri kapsamında yapılacak konaklama, seyahat ve iaÅŸeye iliÅŸkin alımlar.
e) İdarelerin ihtiyacına uygun taşınmaz mal alımı veya kiralanması.
f) ÖzelliÄŸinden dolayı stoklama imkanı bulunmayan ve acil durumlarda kullanılacak olan ilaç, tıbbi sarf malzemeleri ile test ve tetkik sarf malzemesi alımları.
g) Milletlerarası tahkim yoluyla çözülmesi öngörülen uyuÅŸmazlıklarla ilgili davalarda, Kanun kapsamındaki idareleri temsil ve savunmak üzere Türk veya yabancı uyruklu avukatlardan ya da avukatlık ortaklıklarından yapılacak hizmet alımları.
h) (Ek: 5020 / 28 md.) 4353 sayılı Kanunun 22 nci ve 36 ncı maddeleri uyarınca Türk veya yabancı uyruklu avukatlardan hizmet alımları.
Bu maddeye göre yapılacak alımlarda, ihale komisyonu kurma ve 10 uncu maddede sayılan yeterlik kurallarını arama zorunluluÄŸu bulunmaksızın, ihale yetkilisince görevlendirilecek kiÅŸi veya kiÅŸiler tarafından piyasada fiyat araÅŸtırması yapılarak ihtiyaçlar temin edilir.” Hükümlerine yer verilmiÅŸtir.

Kanunun yukarıya alınan 22 nci madde hükmüne paralel biçimde, Kamu Ä°hale Kurumunca hazırlanan ve 09.01.2009 tarih ve 27105 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Ä°hale Genel TebliÄŸinin XIX- DoÄŸrudan Temine Ä°liÅŸkin Açıklamalar bendinde de; “Yukarıda belirtilen hükümler uyarınca 4734 sayılı Kanunun 22 nci maddesinde belirtilen hallerde ihtiyaçların; Kanunun 18 inci maddesinde sayılan ihale usulleri için tespit edilen kurallara uyulmaksızın; ilan yapılmadan, teminat alınmadan, ihale komisyonu kurma ve anılan Kanunun 10 uncu maddesinde sayılan yeterlik kriterlerini arama zorunluluÄŸu bulunmaksızın, ihale yetkilisince görevlendirilecek kiÅŸi veya kiÅŸiler tarafından piyasada fiyat araÅŸtırması yapılarak temin edilmesi mümkün bulunmaktadır.

Söz konusu hükümler uyarınca anılan maddede belirtilen nitelikteki ihtiyaçların karşılanmasında kolaylık saÄŸlanması amaçlanmış olmakla birlikte, ihtiyacın niteliÄŸine göre, ilan yapılması, teminat alınması, ihale komisyonu kurulması, isteklilerde belirli yeterlik kriterlerinin aranması ile ÅŸartname ve sözleÅŸme düzenlenmesi gibi hususlar idarelerin takdirindedir. Bu madde kapsamında alımı yapılacak malın teslimi veya hizmetin ya da yapım iÅŸinin belli bir süreyi gerektirmesi durumunda, alımın bir sözleÅŸmeye baÄŸlanması zorunlu olup bir defada yapılacak alımlarda sözleÅŸme yapılması idarelerin takdirindedir. Buna karşılık, 22 nci maddenin (c) bendi kapsamında yapılan alımlarda ise madde metninde belirtildiÄŸi üzere sözleÅŸme yapılması zorunludur.

DiÄŸer taraftan 22 nci maddeye göre ihtiyaçların karşılanmasında onay belgesi düzenlenmesi, onayı takiben ihale yetkilisince görevlendirilen kiÅŸi veya kiÅŸiler tarafından piyasada fiyat araÅŸtırması yapılması ve buna iliÅŸkin belgelerin dayanakları ile birlikte onay belgesine eklenmesi zorunludur. Ä°darelerce gerekli görülmesi halinde, fiyat araÅŸtırmaları, ilgili uygulama yönetmeliklerinde yaklaşık maliyetin belirlenmesine iliÅŸkin esas ve usuller çerçevesinde yapılabilir.” Hükmü yer almaktadır.

Kanunun yukarıya alınan madde hükümleri, 4964 sayılı Kanunla getirilen deÄŸiÅŸikliÄŸin amaç ve gerekçesi, Kamu Ä°hale Genel TebliÄŸinde yer alan düzenlemeler ile doÄŸrudan teminin mahiyeti birlikte deÄŸerlendirildiÄŸinde aÅŸağıdaki sonuçlara ulaÅŸmak mümkündür:

a) DoÄŸrudan temin bir alım yöntemidir, ancak, Kanunun 4 üncü maddesindeki “ihale” tanımına uygun katılıma ve rekabete açık bir ihale usulü deÄŸildir.

b) DoÄŸrudan temin bir ihale usulü olmadığı için, Kanunun ihale usulleri için öngördüÄŸü kurallara tabi deÄŸildir.

c) DoÄŸrudan teminde Kanunun ihale usulleri için öngördüÄŸü kuralların uygulanma zorunluluÄŸu bulunmamakla birlikte, doÄŸrudan teminin doÄŸasıyla çeliÅŸmeyen genel kuralların (temel ilkeler, idarelerce uyulması gereken diÄŸer kurallar gibi) uygulanması gerekmektedir.

d) DoÄŸrudan teminde, ilan yapılmaksızın, teminat alınmaksızın, ihale komisyonu kurma ve 10 uncu maddede sayılan yeterlik kurallarını arama zorunluluÄŸu bulunmaksızın, ihale yetkilisince görevlendirilecek kiÅŸi veya kiÅŸiler tarafından piyasada fiyat araÅŸtırması yapılarak ihtiyaçların temin edilebilmesi öngörülmüÅŸse de, idarenin iÅŸin niteliÄŸine göre söz konusu iÅŸlemleri yapmasında da hukuki bir engel bulunmamaktadır. ÖrneÄŸin, idare iÅŸin niteliÄŸine göre gerekli görüyorsa teminat alabilir, belirlediÄŸi yeterlik kriterlerini uygulayabilir.

e) 22 nci maddenin 4964 sayılı Kanunla deÄŸiÅŸmeden önceki halinde, doÄŸrudan teminin konusunu oluÅŸturan çeÅŸitli durumlar için temin sürecine yönelik farklı yöntemler öngörülmüÅŸ olunmasına karşın, yapılan deÄŸiÅŸiklikle bu farklılık ortadan kaldırılmıştır. Getirilen düzenleme ile 22 nci maddenin tüm bentleri için; ilan yapılmaksızın, teminat alınmaksızın, ihale komisyonu kurma ve 10 uncu maddede sayılan yeterlik kurallarını arama zorunluluÄŸu bulunmaksızın, ihale yetkilisince görevlendirilecek kiÅŸi veya kiÅŸiler tarafından piyasada fiyat araÅŸtırması yapılarak ihtiyaçların temin edilebilmesi öngörülmüÅŸtür.

f) DoÄŸrudan temin konusu yapılabilecek ihtiyaçlar Kanunun 22 nci maddesinde sayılmış olup, sayılanlarla sınırlıdır ve bunların emsal, kıyas gibi yorumlarla geniÅŸletilmesi mümkün deÄŸildir.

e) DoÄŸrudan teminin konusunu oluÅŸturan ihtiyaçlardan sadece 22 nci maddenin (d) bendi uygulaması parasal limite tabi olup, diÄŸer bentler için parasal bir limit öngörülmemiÅŸtir. Söz konusu bentlere iliÅŸkin uygulamada, ihtiyacın niteliÄŸi ve mahiyeti doÄŸrudan temin konusunu oluÅŸturuyorsa parasal tutarı gözetilmeksizin bu yöntemle alım yapılabilecektir.

g) Ä°dareler Kanunun 22 nci maddesinin verdiÄŸi esneklik içerisinde diÄŸer ihale usulleri için öngörülmüÅŸ bulunan ÅŸartname ve sözleÅŸme içeriklerinden yararlanarak kendi inisiyatifleri doÄŸrultusunda uygun metinler hazırlayıp uygulayabileceklerdir.

h) DoÄŸrudan temin suretiyle yapılacak alımlarda belge düzeni bakımından uyulması gereken kurallar konusunda, Maliye Bakanlığınca çıkarılan ve genel bütçeli daireler ile özel mevzuatlarındaki hükümler saklı kalmak üzere özel bütçeli idareleri, belediyeleri, il özel idarelerini, döner sermayeleri kapsayan Merkezi Yönetim Harcama Belgeleri YönetmeliÄŸi hükümlerinin de gözetilmesi gerekmektedir. Bu YönetmeliÄŸe tabi bulunmayan idareler ise kendi harcama mevzuatlarının öngördüÄŸü belgeleri ödeme evrakına eklemek zorundadırlar.

4. DoÄŸrudan Teminde Åžartname ve SözleÅŸme Düzenlenmesi

DoÄŸrudan temin uygulamasında ÅŸartname ve sözleÅŸme düzenlenmesi idarenin takdirinde bir husus olmakla birlikte özellikle süreli alımlarda, bir baÅŸka ifadeyle iÅŸin gerçekleÅŸtirilmesinin belli bir süreye baÄŸlı olduÄŸu mal, hizmet veya yapım iÅŸlerinde sözleÅŸme düzenlenmesi gerekir.

Bu husus Kamu Ä°hale Genel TebliÄŸin de; “Söz konusu hükümler uyarınca anılan maddede belirtilen nitelikteki ihtiyaçların karşılanmasında kolaylık saÄŸlanması amaçlanmış olmakla birlikte, ihtiyacın niteliÄŸine göre, ilan yapılması, teminat alınması, ihale komisyonu kurulması, isteklilerde belirli yeterlik kriterlerinin aranması ile ÅŸartname ve sözleÅŸme düzenlenmesi gibi hususlar idarelerin takdirindedir.

Bu madde kapsamında alımı yapılacak malın teslimi veya hizmetin ya da yapım iÅŸinin belli bir süreyi gerektirmesi durumunda, alımın bir sözleÅŸmeye baÄŸlanması zorunlu olup bir defada yapılacak alımlarda sözleÅŸme yapılması idarelerin takdirindedir. Buna karşılık, 22 nci maddenin (c) bendi kapsamında yapılan alımlarda ise madde metninde belirtildiÄŸi üzere sözleÅŸme yapılması zorunludur.” Åžeklinde düzenleme altına alınmıştır. Yine bu tür alımlarda idare sadece sözleÅŸme düzenleyebileceÄŸi gibi idari ve teknik ÅŸartnameler de hazırlayabilecek ve bunları sözleÅŸmenin bir parçası olarak kullanabilecektir.

Åžartname ve sözleÅŸme düzenlenecek hallerde;
a) Uygulama Yönetmelikleri ekinde yer alan Tip SözleÅŸme ve Tip Åžartnamelerin kullanılma zorunluluÄŸu,
b) 4734 sayılı Kanunun 27 nci maddesinde düzenlenen idari ÅŸartnamede bulunması zorunlu hususlara uyma zorunluluÄŸu,
c) 4735 sayılı Kanunun 7 nci maddesinde düzenlenen sözleÅŸmede bulunması zorunlu hususlara uyma zorunluluÄŸu, olmaksızın iÅŸin niteliÄŸine göre; sözleÅŸmenin konusunu, bedelini, süresini, tarafların hak ve yükümlülüklerini belirleyen bir sözleÅŸme metni kullanılabilecektir.

5. DoÄŸrudan Teminde Ä°lan

22 nci maddenin ilk fıkrasında ihtiyaçların doÄŸrudan temin yöntemiyle karşılanması sürecinde ilân yapılması ve teminat alınması zorunluluÄŸunun bulunmadığı ifade edilmektedir. Ä°lan ve teminat konusunda getirilen hüküm bir ihtiyarilik ifade ettiÄŸinden bu yöntemin uygulandığı hallerde de idare isterse ilan yapabilecektir. Ä°lan yapılan hallerde Kanunun ilanın süresi, ÅŸekli ve içeriÄŸi konusunda getirdiÄŸi zorunluluk hükümlerine uyulmaksızın idarenin insiyatifi ve takdiri doÄŸrultusunda iÅŸlem yapılması mümkündür.

6. DoÄŸrudan Teminde Teminat

Teminat alınıp alınmaması hususu da tümüyle idarenin takdirine baÄŸlıdır. Ä°dare hiç teminat almayabileceÄŸi gibi, geçici ve kesin teminatı birlikte veya sadece geçici veya sadece kesin teminat da alabilecektir.
Ancak iÅŸin ifasının belli bir süreye ihtiyaç gösterdiÄŸi ve bu nedenle de tarafların hak ve yükümlülüklerini bir sözleÅŸme kapsamında hüküm altına aldıkları durumlarda, idarenin, yüklenicinin sözleÅŸmeye uygun davranmasını saÄŸlamak ve sözleÅŸme hükümlerini belli ölçüde güvence altına almak amacıyla teminat almasında yarar vardır. Fakat bu husus tümüyle idarenin takdirinde bulunduÄŸu gibi, iÅŸin tedarik sürecinin idarenin teminat istemesine imkan vermediÄŸi durumlarda da iÅŸin doÄŸası gereÄŸi teminat alınamayacaktır.

7. Doğrudan Teminde İhale Komisyonu Kurulması

Maddenin son fıkrasında doÄŸrudan temin yönteminin kullanıldığı durumlarda ihale komisyonu kurulmasının zorunlu olmadığı ifade edilmekte, ihale yetkilisince görevlendirilecek kiÅŸi veya kiÅŸilerce piyasada fiyat araÅŸtırması yapılarak ihtiyacın temin edilebileceÄŸi belirtilmektedir. Bu hüküm de ilan, yeterlik, teminat hususlarında olduÄŸu gibi idareye ihtiyarilik bırakan bir düzenleme olduÄŸundan idare isterse iÅŸin niteliÄŸine göre ihale komisyonu kurarak da ihtiyacı temin edebilecektir. Bu tür durumlarda, kurulan komisyon, doÄŸrudan temin yönteminin doÄŸasına uygun ÅŸekilde, maddenin son fıkrasında belirtilen piyasa fiyat araÅŸtırmasını yapacak ve en uygun fiyat üzerinden ihtiyacın teminini saÄŸlayacaktır.

Yasal bir zorunluluk olmamakla birlikte, özellikle 22 nci maddenin (d) bendi dışında kalan ve doÄŸrudan temin konusunu oluÅŸturan ihtiyacın büyük ölçekli ve/veya nitelikli bir alım yapılmasını gerektirdiÄŸi durumlarda, alımın bir komisyon marifetiyle gerçekleÅŸtirilmesinde yarar vardır. Zira bu tür durumlarda, görevlendirilecek kiÅŸilerin bir ekip çalışması yürütmeleri ve temin sürecinde belli kararları almaları gerekecek, toplanma ve karar verme sürecinde izlenecek usul önem arz edecektir. Bu nedenle, alımın niteliÄŸinin gerektirdiÄŸi hallerde Kanunun 6 ncı maddesinde teÅŸekkül ÅŸekli ve karar alma süreci belirlenmiÅŸ olan bir komisyonun kurulmasında ve kurulan komisyonun da söz konusu maddede belirlenen ÅŸekilde karar almasında fayda bulunmaktadır.

8. Piyasa Fiyat AraÅŸtırmasında Yöntem ve Esaslar

Kanunda fiyat araÅŸtırmasının ÅŸekil, yöntem ve esaslarıyla ilgili her hangi bir belirleme yapılmamıştır. Konuya iliÅŸkin olarak 22 nci maddenin son fıkrasında, maddenin farklı durumları düzenleyen bütün bentleri için geçerli olmak üzere; “....ihale yetkilisince görevlendirilecek kiÅŸi veya kiÅŸiler tarafından piyasada fiyat araÅŸtırması yapılarak ihtiyaçlar temin edilir” denilmektedir.

Kanunun “piyasada fiyat araÅŸtırması” yapılmasına vurgu yapan düzenlemesinden, bu ÅŸekilde temin edilecek ihtiyacın gerçek piyasa rayiçlerine uygunluÄŸunun saÄŸlanmasının zorunlu olduÄŸu, bunu saÄŸlamaya yönelik olarak, görevli kiÅŸi veya kiÅŸilerce gerekli her türlü piyasa fiyat araÅŸtırmasının yapılması gerektiÄŸi sonucunu çıkartmak mümkündür.

Görevli kiÅŸilerce gerçekleÅŸtirilecek piyasa fiyat araÅŸtırmasının saÄŸlıklı, gerçekçi ve kanıtlanabilir ÅŸekilde yapılması iki açıdan önem arz etmektedir. Öncelikle, bu ÅŸekilde gerçekleÅŸecek bir alım süreci katılıma ve rekabete açık bir süreç deÄŸildir. Zira, ihale usulleri çerçevesinde yapılacak alımlarda ekonomik açıdan en avantajlı fiyatın oluÅŸması konusunda temel belirleyici faktör isteklilerce verilen teklifler iken, doÄŸrudan teminde temel belirleyici faktör idarece yapılan piyasa fiyat araÅŸtırmasıdır. Bir baÅŸka ifadeyle, ihale usullerine göre yapılacak alımlarda idarenin temel görevi katılımı ve rekabeti artırmak iken (bu ÅŸartların oluÅŸtuÄŸu her durumda zaten uygun fiyat saÄŸlanacaktır), doÄŸrudan teminde temel görevi saÄŸlıklı piyasa araÅŸtırması yaparak, ihtiyacı olan alımı gerçek piyasa deÄŸerlerine uygun yapabilmektir. Böylece idare, doÄŸrudan teminin doÄŸasından kaynaklanan zafiyetleri ve rekabetsiz bir ortamın kendisine yükleyebileceÄŸi riski fiyat araÅŸtırması yapmak suretiyle en aza indirebilmektedir. Bu nedenle görevli kiÅŸi veya kiÅŸilerce yapılacak piyasa araÅŸtırmasının saÄŸlıklı ve gerçekçi tespitlere dayanması muhtemel idare zararlarının önlenmesi açısından önemlidir.

Fiyat araÅŸtırmasının önemiyle ilgili bir diÄŸer husus, bu sürece katılan kamu görevlilerinin sorumlulukları ve yapılan iÅŸlemlerin uygunluÄŸunun kanıtlanabilirliÄŸiyle ilgilidir. Zira, kamu alımları sisteminde idarenin saÄŸlamaya çalıştığı en önemli sonuç uygun malın uygun fiyatla alınmasıdır. Bu sonucun saÄŸlanmasına iliÅŸkin sorumluluk ise, tümüyle, idare adına bu sürece katılan kamu görevlilerine aittir. Bu nedenle piyasa fiyat araÅŸtırmasına yönelik çalışmaların somut, hesap edilebilir ve dayanaklarıyla birlikte kanıtlanabilir olması gereklidir.

Piyasa fiyat araÅŸtırmasında belli sayıda veya belli yerlerden (Belediye, Ticaret ve/veya Sanayi Odası gibi) yazılı fiyat sorulması gibi bir zorunluluk yoktur. Bu husus fiyat araÅŸtırması yapan görevlilerinin takdirindedir. Ancak yeterli piyasa araÅŸtırması yapıldığına yönelik tevsik keyfiyeti bakımından, ticari hayatın gereklerine de uygun olarak, alımı yapılacak malın varsa yetkili satıcı veya bayilerinden, üreticilerinden, satıcılarından fiyat sorulmalı ve baÅŸvurulan kaynaklar piyasa fiyat araÅŸtırması tutanağına yazılmalıdır.

9. SözleÅŸme Yapılan Haller ve SözleÅŸmede Bulunması Zorunlu Hususlar

Ä°darenin takdiri doÄŸrultusunda sözleÅŸme yapılan hallerde 4735 sayılı Kanunun 7 nci maddesinde belirtilen hususlara uyma zorunluluÄŸu bulunmaksızın, idarece iÅŸin niteliÄŸine göre düzenlenecek; sözleÅŸmenin konusunu, bedelini, süresini, tarafların hak ve yükümlülüklerini belirleyen sözleÅŸme metinlerinin kullanılması mümkündür.

10. DoÄŸrudan Teminde Damga Vergisi

Kanunun 22 nci maddesinde düzenlenmiÅŸ olan doÄŸrudan temin, 4734 sayılı Kanunda 4964 sayılı Kanunla yapılan ve 15 AÄŸustos 2003 tarihinde yürürlüÄŸe giren deÄŸiÅŸiklikle ihale usulü olmaktan çıkartılmış ve özel bir temin ÅŸekli olarak 22 nci maddede tariflenmiÅŸtir.

Söz konusu madde hükmüne göre, doÄŸrudan temin yönteminde; ilan yapma, teminat alma, ihale komisyonu kurma ve 10 uncu maddede sayılan yeterlik kurallarını arama zorunluluÄŸu bulunmaksızın, ihale yetkilisince görevlendirilecek kiÅŸi veya kiÅŸiler tarafından piyasada fiyat araÅŸtırması yapılarak ihtiyaçlar temin edilebilmektedir. Ancak, iÅŸin mahiyeti gereÄŸi idarenin takdiri doÄŸrultusunda maddede zorunlu olmadığı belirtilen iÅŸlemlerden biri, bir kaçı veya tamamının yapılması da mümkün bulunmaktadır.

Genel çerçevesini ifade ettiÄŸim doÄŸrudan temin sürecindeki iÅŸ ve iÅŸlemler damga vergisi mükellefiyeti açısından deÄŸerlendirildiÄŸinde ise;
a) Piyasa fiyat araÅŸtırması sonucu düzenlenen tutanağın veya alım olurunun binde 4,5 oranında damga vergisine tabi olup olmadığı,
b) SözleÅŸme düzenlenmediÄŸi durumlarda faturanın sözleÅŸme yerine geçip geçmeyeceÄŸi ve fatura tutarı üzerinden binde 7,5 oranında damga vergisi tahsil edilip edilmeyeceÄŸi, hususlarında idarelerce duraksamaya düÅŸüldüÄŸü ve farklı uygulamalar gerçekleÅŸtirildiÄŸi görülmektedir. TebliÄŸde ise, binde 4,5 oranında ihale damga vergisinin doÄŸması için doÄŸrudan teminle yapılacak alımlarda ihale komisyonu kurulması ve kurulan komisyonca ihale kararı alınması gerektiÄŸi ifade edilmekte, ihale komisyonu kurularak bir ihale kararının alınmaması halinde ise damga vergisi aranmayacağı belirtilmektedir.

TebliÄŸde damga vergisinin doÄŸması için ihale komisyonu kurulması ve ihale kararı alınmasından söz edildiÄŸine göre, konunun deÄŸerlendirilmesinde ve ortaya çıkan tereddütlerin giderilmesinde 4734 sayılı Kanunun anılan kavramlara yüklediÄŸi anlama bakmak gerekecektir.

Ä°hale komisyonunun sayı ve nitelik olarak oluÅŸum biçimi Kanunun 6 ncı maddesinde düzenlenmiÅŸtir. Kanun 4 üncü maddesinde ise ihale, Kanunda yazılı usul ve ÅŸartlarla mal veya hizmet alımları ile yapım iÅŸlerinin istekliler arasından seçilecek birisi üzerine bırakıldığını gösteren ve ihale yetkilisinin onayını müteakip sözleÅŸmenin imzalanması ile tamamlanan iÅŸlemler, olarak tarif edilmiÅŸtir.

Esasen doÄŸrudan temin sürecinde ihale komisyonu kurulsa dahi bu komisyonca alınan kararı 4734 sayılı Kanunun ihale tanımına uygun bir ihale kararı ÅŸeklinde anlamak mümkün görülmemekle birlikte, Kanunun 22 nci maddesinde bu yöntemle yapılacak alımlarda da ihale komisyonu kurulabileceÄŸi belirtildiÄŸine göre kurulan komisyonunun yaptığı piyasa araÅŸtırması sonucunda uygun gördüÄŸü kiÅŸiden alım yapılmasına yönelik verdiÄŸi kararı bir “satın alma kararı” olarak deÄŸerlendirmek mümkündür.

Bu tespitler çerçevesinde, TebliÄŸ ve Kanun hükümleri birlikte deÄŸerlendirildiÄŸinde, Kanunun 6 ncı maddesine uygun bir ihale komisyonun kurulduÄŸu ve bu komisyonunun yaptığı piyasa araÅŸtırması sonucunda uygun gördüÄŸü kiÅŸiden alım yapılmasına yönelik bir karar aldığı ve bu kararın ihale yetkilisince onaylandığı durumlarda binde 4,5 oranında damga vergisinin doÄŸduÄŸu ÅŸeklinde bir sonuç ortaya çıkmaktadır.
Kanunun 6 ncı maddesine uygun bir ihale komisyonunun kurulmadığı, bir veya birden fazla kiÅŸi görevlendirilerek yapılan piyasa araÅŸtırması sonucunda düzenlenen ve ihale yetkilisince onaylanan piyasa fiyat araÅŸtırma tutanağına dayalı olarak yapılan alımlarda ise, binde 4,5 oranında damga vergisi hesaplanmasına gerek bulunmadığı anlaşılmaktadır.

Uygulamanın sözleÅŸme damga vergisi boyutuyla ilgili olarak ise fazlaca tereddüt bulunmamaktadır.4734 sayılı Kanunun 22 nci maddesinde 4964 sayılı Kanunla yapılan deÄŸiÅŸiklik sonucu doÄŸrudan temin uygulamasında sözleÅŸme yapma zorunluluÄŸu ortadan kaldırılmış ve bu husus tümüyle idarelerin takdirine bırakılmıştır. Ä°dare, isterse sözleÅŸme düzenleyebilecek veya düzenlemeyebilecektir.
Böylece mevcut düzenlemeler çerçevesinde konu deÄŸerlendirildiÄŸinde;
a) DoÄŸrudan temin sürecinde, format veya içeriÄŸine bakılmaksızın, tarafların imzasını taşıyan bir sözleÅŸme düzenlendiÄŸinde, 488 sayılı Kanuna ekli (1) sayılı tablonun I-1/a fıkrasına göre sözleÅŸme bedeli üzerinde (KDV hariç) binde 7,5 oranında damga vergisi tahsil edilmesi gerekmektedir.
b) SözleÅŸme düzenlenmeyen durumlarda ise, sözleÅŸme damga vergisi doÄŸmayacağından, binde 7,5 oranında damga vergisi tahsil edilmesi veya faturanın sözleÅŸme addedilmesi söz konusu olmayacaktır.

11. SözleÅŸme Yapılan Hallerde Kamu Ä°hale Kurumu Payı

4734 sayılı Kanunun 53 üncü maddesinin (j) bendinin (1) no’lu alt bendinde; “Bu Kanun kapsamında yapılan ihalelere iliÅŸkin düzenlenecek sözleÅŸmelerden, bedeli 220.502.TL (ikiyüzyirmibinbeÅŸyüzyirmi) Türk Lirasını aÅŸanlar için yükleniciden tahsil edilecek sözleÅŸme bedelinin onbinde beÅŸi.” Kurum gelirlerinden sayılmıştır. Söz konusu bent hükmünde açıkça “Bu Kanun kapsamında yapılan ihalelere iliÅŸkin düzenlenecek sözleÅŸmelerden...” Kurum payı tahsil edileceÄŸi belirtildiÄŸinden, bir ihalenin söz konusu olmadığı doÄŸrudan teminde, yapılacak sözleÅŸmelerden Kurum payı tahsil edilmeyecektir.

12. Doğrudan Teminde İş Artışı

4735 sayılı Kanunun 24 üncü maddesinde; “Mal ve hizmet alımlarıyla yapım sözleÅŸmelerinde, öngörülemeyen durumlar nedeniyle bir iÅŸ artışının zorunlu olması halinde, artışa konu olan iÅŸ;
a) SözleÅŸmeye esas proje içinde kalması,
b) Ä°dareyi külfete sokmaksızın asıl iÅŸten ayrılmasının teknik veya ekonomik olarak mümkün olmaması,
ÅŸartlarıyla, anahtar teslimi götürü bedel ihale edilen yapım iÅŸlerinde sözleÅŸme bedelinin % 10'una, birim fiyat teklif almak suretiyle ihale edilen mal ve hizmet alımlarıyla yapım iÅŸleri sözleÅŸmelerinde ise % 20'sine kadar oran dahilinde, süre hariç sözleÅŸme ve ihale dokümanındaki hükümler çerçevesinde aynı yükleniciye yaptırılabilir.” Hükmü yer almaktadır.
Mal alımları için özetleyecek olursak;
a) Birim fiyat teklifi ile ihaleye çıkılmış olmalı,
b) SözleÅŸmeye esas proje içinde kalınmalı,
c) Ä°dareyi külfete sokmaksızın asıl iÅŸten ayrılması teknik veya ekonomik olarak mümkün olmamalı,
d) Ä°ÅŸ artışı, parasal rakam olarak sözleÅŸme bedelinin %20 sini aÅŸmamalıdır.
Kanunun yukarda zikredilen maddesinde iÅŸ artışı, 4 ÅŸartın tamamının birlikte gerçekleÅŸmesi halinde mümkündür. DoÄŸrudan teminde iÅŸ artışı olmayacağı açıktır.

13. Doğrudan Teminde Fiyat Farkı

DoÄŸrudan temin yönetimi 4964 Sayılı Kanunun 12 inci maddesi ile ihale usulü olmaktan çıkarılmıştır. Yapım iÅŸi ve hizmet alımı Fiyat Farkı Kararnamelerinin “Kapsam” baÅŸlıklı maddelerine göre, Esasların ihale usulüyle yapılan yapım iÅŸi ve hizmet alımlarında uygulanması mümkündür. Mal alımlarına iliÅŸkin Fiyat Farkı Kararnamesinin “Kapsam” baÅŸlıklı maddesinde ise, “ihale” kelimesi kullanılmamakla birlikte, Esasların 4735 sayılı Kanuna göre sözleÅŸmeye baÄŸlanan mal alımlarını kapsadığı belirtilmiÅŸtir. 4735 sayılı Kanunun “Kapsam” baÅŸlıklı maddesinde ise, “Bu Kanun, Kamu Ä°hale Kanununa tabi kurum ve kuruluÅŸlar tarafından söz konusu kanun hükümlerine göre yapılan ihaleler sonucunda düzenlenen sözleÅŸmeleri kapsar.” Hükmü yer aldığından, Esaslar ihale usulüyle yapılan mal alımlarında uygulanabilecektir.
Dolayısıyla, gerek 4735 sayılı Kanun gerekse fiyat farkı kararnameleri sadece ihaleleri kapsadığından, doÄŸrudan temin yöntemiyle yapılan mal ve hizmet alımlarıyla yapım iÅŸlerinde Kararnamelerin uygulama imkânı bulunmamaktadır.

14. DoÄŸrudan Teminde Ä°ÅŸ Deneyim Belgesi

Ä°ÅŸ deneyim belgeleri, bir taahhüt kapsamında 4734 sayılı Kanun kapsamındaki idarelere, diÄŸer kamu kurum ve kuruluÅŸlarına ve kamu kurumu niteliÄŸindeki kuruluÅŸlara yönelik gerçekleÅŸtirilen mal tedariklerinde isteklinin baÅŸvurusu üzerine, taahhüdün gerçekleÅŸtirildiÄŸi idare tarafından düzenlenir. Ä°ÅŸ deneyim belgesi; yazılı bir sözleÅŸmeye baÄŸlı olarak 4734 sayılı Kanun kapsamındaki idarelere, diÄŸer kamu kurum ve kuruluÅŸlarına ve kamu kurumu niteliÄŸindeki kuruluÅŸlara taahhüt edilen iÅŸlerde, tek sözleÅŸme esas alınarak ilgilinin mesleki tecrübesini tevsik amacıyla düzenlenir.
Belgenin düzenlenmesi için, söz konusu taahhüdün bir “ihale” kapsamında gerçekleÅŸtirilmiÅŸ olması ÅŸartı mevzuatımızda bulunmamaktadır. Dolayısıyla bir ihale olmamakla birlikte doÄŸrudan temin usulünün herhangi bir türü/ÅŸekli ile gerçekleÅŸtirilen iÅŸler karşılığında da, iÅŸ deneyim belgesi düzenlenmesi mümkündür; tek ÅŸart bir sözleÅŸmenin düzenlenmiÅŸ olmasıdır.

15. 4734 Sayılı Kanunu 62’inci Maddesinin (ı) Bendindeki % 10 Limitinin Uygulanması

Kanunu 62’inci Maddesinin (ı) Bendinde “Bu Kanunun 21 ve 22 nci maddelerindeki parasal limitler dahilinde yapılacak harcamaların yıllık toplamı, idarelerin bütçelerine bu amaçla konulacak ödeneklerin %10'unu Kamu Ä°hale Kurulunun uygun görüÅŸü olmadıkça aÅŸamaz.” Hükmü yer almaktadır.
Kanunun 21 inci maddesinin (f) bendi ve 22 inci maddesinin (d) bendine göre ihtiyaçlarını temin etmek isteyen kurum ve kuruluÅŸlar, yıllık bütçelerinde belirlenen toplam ödenek miktarını dikkate alacaklardır. Kurum ve kuruluÅŸlar, mal alımı, hizmet alımı ve yapım iÅŸleri için bütçelerine konan yıllık toplam ödenekleri üzerinden her biri için ayrı ayrı % 10 oranı hesaplayacaklardır. Burada önemli olan husus, ilgili veya baÄŸlı birimlerin deÄŸil kurum veya kuruluÅŸun bütçelerine bu amaçlar ile ilgili konulmuÅŸ toplam ödeneklerin % 10 unun aşılıp aşılmamasıdır.

16. DoÄŸrudan Temin ile Ä°lgili DiÄŸer Hükümler

a) Kanunun 58 inci maddesine göre ihalelere katılmaktan yasaklama kararı verilebilmesi mümkün deÄŸildir.
b) Yapılan alımlarda ortaya çıkan fiil veya davranışların Türk Ceza Kanununa göre suç teÅŸkil etmesi; bu fiil veya davranışlar için ceza sorumluluÄŸuna iliÅŸkin hükümlerin uygulanmasına engel teÅŸkil etmez.
c) DoÄŸrudan Teminle yapılan hizmet alımlarında da Asgari Ä°ÅŸçilik maliyetleri göz önünde bulundurulması gerekmektedir.
d) DoÄŸrudan temin yoluyla alımların yapılmasından itibaren en geç bir ay içerisinde “DoÄŸrudan Temin Kayıt ve Bilgi Formu” tanzim edilerek Kamu Ä°hale Kurumuna gönderilmesi gerekmektedir (internet yoluyla gönderilmesi mümkündür).
e) Her bir alım için ihale kayıt numarası alınmayacak, sadece alımın yapılmasından itibaren bir ay içerisindeki diÄŸer alımları da içerecek ÅŸekilde Form tanzim edilmesi gerekmektedir.

17. Sonuç ve DeÄŸerlendirme

Cumhuriyet ile birlikte ülkemizde, kamu kurum ve kuruluÅŸların ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik olarak çıkarılan ilk kanun, 22.04.1925 gün ve 661 sayılı Müzayede, Münakasa ve Ä°halat Kanunu olmuÅŸtur. Daha sonra 02.06.1934 gün ve 2490 sayılı Arttırma, Eksiltme ve Ä°hale Kanunu ve bilahare 08.09.1983 gün ve 2886 sayılı Devlet Ä°hale Kanunu çıkarılmıştır. 4734 sayılı Kamu Ä°hale Kanunu ile 4735 sayılı Kamu Ä°hale SözleÅŸmeleri Kanunları, 01.01.2003 tarihinden itibaren yürürlüÄŸe girmek üzere çıkarılmıştır. Bütün bu Kanunların temelinde, Devlet ihtiyaçlarının en uygun ÅŸartlarla ve zamanlarda, açıklık ve rekabet ilkelerinin gözetilerek karşılanması bulunmaktadır.
4734 sayılı Kanunun 22 inci maddesinin, kanununa konulmasındaki amacı idarenin acil ihtiyaçlarını karşılamak ve özelliÄŸinden dolayı temin edilmesi güç olan ihtiyaçlarını zamanında karşılamaktır. 4734 sayılı Kanunun 18 inci maddesinde 4964 sayılı Kanunla yapılan deÄŸiÅŸiklikle de “doÄŸrudan temin” ihale usulleri arasından çıkarılmıştır.
Kamu Ä°hale Kanununun amacı kamu kaynağının etkili, verimli ve ekonomik olarak kullanılmasıdır. Kıt olan ülkemizin kaynakları doÄŸrudan temin usulüyle israf edilmemesine dikkat edilmesi gerekmektedir.

Ramazan ÅžENER
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi / Mali Hizmetler Uzmanı

1- Kamu Ä°hale Kurumu’nun 2009/1 sayılı TebliÄŸi ile 30.01.2009 tarih ve 27126 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmış olup 04.01.2009 – 01.02.2010 dönemini kapsamaktadır.